Chuyện ít biết về người dẫn đường đưa Bác Hồ trở về Pác Bó

Thiếu tướng Lê Quảng Ba (1915-1988) tên thật là Đàm Văn Mông, người Tày, sinh tại xã Sóc Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng.

Thiếu tướng Lê Quảng Ba (1915-1988) tên thật là Đàm Văn Mông, người Tày, sinh tại xã Sóc Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Ông đã từng đảm nhiệm nhiều trọng trách: Khu trưởng Khu Hà Nội năm 1946 (nay là Tư lệnh Quân khu Thủ đô), Tư lệnh Chiến dịch Thập Vạn Đại Sơn (1949) giúp Hồng quân Trung Quốc tiêu diệt quân Quốc Dân đảng giải phóng đất nước và thành lập nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa, Đại đoàn trưởng đầu tiên Đại đoàn 316, Tư lệnh Quân khu Việt Bắc… 

Tuy vậy, ít người biết rằng chính ông là người bảo vệ và dẫn đường đưa lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước ngày 28/1/1941. 

Năm 1960, ông làm Trưởng ban Ban Dân tộc Trung ương, Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc của Chính phủ, rồi Phó Chủ nhiệm Ủy ban Nông nghiệp Trung ương, Ủy viên BCH TƯ Đảng khóa III (1960). Thiếu tướng Lê Quảng Ba là Đại biểu Quốc hội 5 khoá liên tiếp từ khóa II (1960) đến khóa VI (1976)... Ông đã được Đảng và Nhà nước tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh và nhiều phần thưởng cao quý khác.

Ngày 28/1/1941, đồng chí Lê Quảng Ba nhận nhiệm vụ dẫn đường bảo vệ và đưa lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước. Trong hồi ký của mình, ông đã kể lại hành trình lịch sử này. 

Cuối năm Canh Thìn (1940), đồng chí Lê Quảng Ba nhận nhiệm vụ dẫn đoàn của Bác Hồ từ Nậm Quang (Tĩnh Tây, Trung Quốc) về nước… Ông Lê Quảng Ba dẫn đoàn theo những vệt đường mòn, lượn giữa các nếp núi tiếp nối nhau ở vùng biên cương hướng về Cao Bằng. Bác mặc bộ quần áo chàm người Nùng, cầm một cây gậy nhỏ, chân bước mau lẹ, dẻo dai… 

Vượt lên một đoạn dốc ngắn rồi xuống một sườn núi dài lởm chởm đá, hoa lau dọc sườn núi phớt nâu rung rinh trong nắng, ông Lê Quảng Ba nhận ra cây mậy rẫy (tức là cây si) sum suê như một cây đa cổ thụ, mọc không xa mốc đá 108. “Đứng cạnh Bác trên cái mốc biên giới đã quen biết ấy, nghĩ tới quê hương thân thiết ruột rà, tôi cảm thấy mình vô cùng gần gũi Bác như đứa con yêu quý ở bên cha, như người chiến sĩ đứng sau lá cờ người tổng chỉ huy sẵn sàng nhận lấy nhiệm vụ khó khăn nhất”, Thiếu tướng Lê Quảng Ba kể lại cảm xúc của mình trong hồi ký.

Về trên mảnh đất thiêng liêng Tổ quốc, đồng chí Lê Quảng Ba dự định sẽ Bác về ở tạm nhà của gia đình ông Máy Lì (tức Lý Quốc Súng). Tới nơi, Bác ngồi uống nước, trò chuyện thân mật với ông Máy Lì như một người nhà vừa đi xa về. Chợt Bác quay sang đồng chí Lê Quảng Ba nói nhỏ: “Ta nhiều người, nên ở trong núi thôi”. Đồng chí Lê Quảng Ba hiểu rằng, trong thâm tâm mình, Bác thương gia đình ông Máy Lì, không muốn gia đình ông phải ở chật chội. 

Không giữ được đoàn ở lại nhà mình, ông Máy Lì dẫn đoàn đi về phía hang núi. Leo lên một đoạn đá lởm chởm thì mọi người đến cửa hang. Hang này ăn thông ra một con đường kín dẫn sang bên kia biên giới. Người ta gọi đó là hang Cốc Bó tức hang Đầu Nguồn. Bác bằng lòng ở tạm đây. 

Một cái hang nhỏ nhưng đủ chỗ ở cho mấy người. Gần kề vách hang trong nổi lên một tháp đá thiên nhiên cao vượt đầu người; nước mưa bao năm đã mài gọt phần ngọn tháp trở thành một nhũ đá trắng. Ít hôm sau, Bác đã tạc nhũ đá này thành tượng đặt tên Các Mác.

Ông Máy Lì đem tới bốn tấm ván dài ngắn khấp khểnh và một tấm cót rách. Ván kê lên chỗ lõm phía trong, phía ngoài nền hang bằng phẳng hơn, chúng tôi lót cót, cắt lá, may téc, rải đệm nằm cho đỡ lạnh và đỡ đau lưng…

Tròn 30 năm bôn ba khắp bốn biển năm châu, Bác Hồ trở về nước trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng. Từ suối nguồn Pác Bó, dưới dự chỉ dẫn của Người và Đảng Cộng sản, phong trào cách mạng giải phóng dân tộc phát triển nhanh chóng, làm tiền đề cho cuộc Cách mạng Tháng Tám 1945 thắng lợi, chấm dứt hơn 80 năm thực dân Pháp áp bức nhân dân ta.

Kiều Mai Sơn